Το περιβάλλον στην παιδική ελληνική λογοτεχνία

Το περιβάλλον στην παιδική ελληνική λογοτεχνία

Η αφετηρία της παιδικής λογοτεχνίας στην Ελλάδα τοποθετείται γύρω στο 1880, την εποχή που κυριαρχεί στη νεοελληνική πεζογραφία η «ηθογραφία». Η ειδυλλιακή απόδοση της υπαίθρου και της φύσης που χαρακτηρίζει την ηθογραφία ανιχνεύεται και στην παιδική λογοτεχνία. Η πρώτη φορά που η φύση εμφανίζεται ως θύμα της αλόγιστης ανθρώπινης συμπεριφοράς είναι στην «Κατάρα του πεύκου», στα Ψηλά Βουνά του Ζ.Παπαντωνίου, όπου το δέντρο καταλήγει να εκδικείται τον άνθρωπο που το πληγώνει και το θανατώνει (Κανατσούλη, Μ. 2005).

Η χρυσή εποχή της παιδικής λογοτεχνίας όμως αρχίζει στην Ελλάδα μετά το 1974, με τα βιβλία οικολογικού περιεχομένου να καταλαμβάνουν ένα πολύ σημαντικό μέρος της λογοτεχνικής παραγωγής από τη δεκαετία του 1980 κι ύστερα. Τα αφηγήματα με οικολογικό περιεχόμενο (μυθιστόρημα, διήγημα, παραμύθι, νουβέλα), έχουν τη μεγαλύτερη, ποσοτικά, παρουσία στον χώρο της παιδικής λογοτεχνίας. (Καρακίτσιος, Α., 2005).

Μια μεγάλη κατηγορία αφορά ιστορίες για μικρά παιδιά που διαδραματίζονται σε ονειρική ατμόσφαιρα, με «happy end». Το περιβάλλον διασώζεται με μαγικό τρόπο ή με τη συμβολή των παιδιών. Συνηθισμένο θέμα είναι οι κίνδυνοι που απειλούν τα ζώα και τα δεινά του αστικού περιβάλλοντος. Τα βιβλία για μεγαλύτερα παιδιά έχουν ως θέμα τη ρύπανση του περιβάλλοντος, τα δάση, την οικιστική ανάπτυξη, τη σύγχρονη ζωή και την τεχνολογία. (Κανατσούλη, Μ. 2005).

Αναμφισβήτητα πρόκειται για μια λογοτεχνία με προγραμματικό περιεχόμενο. Στόχος της είναι η ευαισθητοποίηση για το περιβαλλοντικό πρόβλημα και η παρακίνηση σε περιβαλλοντικά υπεύθυνη συμπεριφορά. Ένα βασικό ερώτημα που εγείρει αυτού του είδους η λογοτεχνία αφορά την ισορροπία ανάμεσα στη διδαχή και τη λογοτεχνική αρτιότητα.

Είναι συνηθισμένο ολίσθημα η θυσία των κανόνων της καλής λογοτεχνίας προς όφελος του μηνύματος. Είναι αυτονόητο ότι ο εμφανής διδακτισμός πρέπει να αποφεύγεται. Ωστόσο μια προσπάθεια εμβάθυνσης σε αυτό το ζήτημα εγείρει ερωτήματα που δεν είναι τόσο εύκολα να απαντηθούν. Ο Α.Καρακίτσιος, π.χ. (Καρακίτσιος, Α. 2005) προτείνει, για τις ιστορίες που απευθύνονται σε παιδιά του νηπιαγωγείου, να βασίζονται στις ευδιάκριτες αντιθέσεις του καλού και του κακού (με τις περαιτέρω αποχρώσεις των διπόλων που προτείνει ο Α.J. Greimas στη θεωρία του για τη λειτουργία των παραμυθιών, Greimas, A.J. 1996).

Αντίστοιχα, υποστηρίζεται η διατήρηση του τριπόλου «ισορροπία-μεταβολή-επαναφορά ισορροπίας», και του happy end για τα έργα που απευθύνονται στα μικρά παιδιά. Το κύριο επιχείρημα είναι ότι οι προσδοκίες του παιδιού-αναγνώστη προκύπτουν αποκλειστικά από την παιδική ψυχολογία (Δερμιτζάκης, Μ. 2002) και ότι μόνο με αυτούς τους τρόπους επιτυγχάνεται η επιζητούμενη κάθαρση. Μήπως όμως οι σύγχρονοι αναγνώστες έχουν ωριμάσει αρκετά ώστε να τους φαίνονται απλοϊκά αυτά τα σχήματα των παιδικών ιστοριών;

Κι αν από πλευράς θεωρίας της παιδικής λογοτεχνίας τα ερωτήματα αυτά αφορούν την αισθητική και τη λειτουργία του κειμένου, από πλευράς οικολογίας προκύπτει το ζήτημα της αλήθειας και της ιδεολογίας που προβάλλεται μέσα από το αφήγημα. Τα περιβαλλοντικά προβλήματα είναι πολυδιάστατα και απαιτούν σύνθετες λύσεις και χειρισμούς. Κατά πόσο νομιμοποιούμαστε, στο όνομα των αναγκών των μικρών αναγνωστών, να παρουσιάζουμε σχηματικές λύσεις στο δίπολο άνθρωπος-φύση;

Η Μ.Κανατσούλη (Κανατσούλη, Μ. 2005) θεωρεί ότι η λογοτεχνία αυτού του είδους πρέπει να αναδεικνύει την ενότητα και τη σημασία της συνύπαρξης όλων των ειδών. Να αναδεικνύει εκείνη τη «μαγεία της Φύσης που είναι ανανεωτική, που αναγεννά, που αέναα δημιουργεί» και που είναι ο πυρήνας της οικολογικής συνείδησης. Αντίθετα οι αποσπασματικές υποδείξεις για υιοθέτηση συγκεκριμένης συμπεριφοράς σε επιμέρους οικολογικά θέματα δεν ωφελεί. Αυτή η άποψη βρίσκεται πολύ κοντά στην ουσία της οικολογίας (που είναι η ανάδειξη των αλληλεξαρτήσεων ανάμεσα σε όλους τους οργανισμούς του πλανήτη, ανάμεσα στους βιοτικούς και αβιοτικούς παράγοντες των οικοσυστημάτων) αλλά και της λογοτεχνίας (που είναι, κατά τη γνώμη μου, η πρόκληση γνήσιας συγκίνησης από την αποκάλυψη της ουσίας των πραγμάτων). Όχι ότι αρκεί αυτό για την πολυπόθητη σφυρηλάτηση της οικολογικής συνείδησης. Αν αρκούσε, τότε όλοι όσοι είχαν μαγευτεί από θαυμάσιες περιγραφές της φύσης της ελληνικής λογοτεχνίας θα κατέβαιναν σήμερα στους δρόμους να διαμαρτυρηθούν για το νέφος, την εξάντληση των υδατικών αποθεμάτων και τις χιλιάδες ανεξέλεγκτες χωματερές. Αλλά ας μη περιμένουμε από την παιδική λογοτεχνία για το περιβάλλον ό,τι δεν κατάφερε ακόμη το σχολείο, το σπίτι, και το ολόκληρο το οικολογικό κίνημα.

Ίσως η πρόκληση για την παιδική λογοτεχνία, ακόμη και αυτή που αφορά τα πολύ μικρά παιδιά, να είναι η δημιουργία ιστοριών που, χωρίς να παραβλέπουν τις ανάγκες των παιδιών-αναγνωστών, να αναδεικνύουν τα ακόλουθα τρία στοιχεία (α) τη μαγεία και την ολότητα της φύσης, (β) τις λεπτές αποχρώσεις των προβλημάτων και τις δύσκολες αποφάσεις που πρέπει να λάβει η κοινωνία και το άτομο για την προστασία του περιβάλλοντος και (γ) τη σημασία της προσωπικής στάσης.

Μεταφέροντας τις καταστάσεις στον κόσμο των ζώων, π.χ. (συνηθισμένος τρόπος της παιδικής λογοτεχνίας) ή γενικά χρησιμοποιώντας μεταφορές, διατηρώντας την απλότητα στη γλώσσα, τη δομή και τους χαρακτήρες των ηρώων, επιστρατεύοντας επίσης το χιούμορ, θα μπορούσε να φανταστεί κανείς έργα που να προσφέρουν ανατροπές και μια εναλλακτική θέαση του κόσμου που θα βασίζεται σε διαφορετικές από τις τρέχουσες επιλογές της κοινωνίας και του ατόμου. Αν στα Τρία μικρά λυκάκια του Ευγ.Τριβιζά η ανατροπή επέρχεται από την αντιστροφή της θέσης του κακού λύκου, υπάρχουν περιθώρια και για πολλές άλλες ανατροπές των σύγχρονων συμβάσεων και παγιωμένων πρακτικών. Ανατροπές που θα προέρχονται όμως από τις προσωπικές επιλογές που θα είναι, με τη σειρά τους, προϊόν όχι μόνο μιμητισμού και υπακοής σε υποδείξεις αλλά και γνήσιας επιθυμίας να υπερασπιστεί ο αναγνώστης τον μαγικό κόσμο της φύσης που αγάπησε στην ιστορία.

Αναφορές

Δερμιτζάκης, Μ. (2002) «Οικολογία και Παιδική Λογοτεχνία. Μια Περίπτωση Πρόσληψης», Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου, Τόμος Β’, Έκδοση Παιδαγωγικού Τμήματος Προσχολικής Εκπαίδευσης Πανεπιστημίου Κρήτης, Ρέθυμνο, στο www.peri-grafis.com

Κανατσούλη, Μ. (2005) «Οικολογία και Παιδική Λογοτεχνία», στο Γεωργόπουλος, Α.Δ. (επιμ.), Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, Gutenberg.

Kαρακίτσος, Α. (2005) «Ανάγνωση Κειμένων Παιδικής Λογοτεχνίας με Οικολογικό Περιεχόμενο», στο Γεωργόπουλος, Α.Δ. (επιμ.), Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, Gutenberg.